Ankara DT’den Yeraltından Notlar

Savaş Aykılıç

Konu 1.)

(DT Resmi internet sitesinden.):

Kendi kişiliğinin kördüğümüne dolanan yeraltı adamının mizahi çatışmaları. Aşağılanan, köleleştirilen kadın. Bir yeraltı adamı yer üstüne çıkmayı denerse neler olur? Petersburg’un bataklığından dünyaya fırlamış Bay X’in, arkadaşlarıyla, kadınlarla ve kendisiyle yaşadığı trajikomik çatışmalar. Kah gururlu kah küçük düşmeyi ister. Hem herkesi üstün görür hem küçümser. Zevk alır küçük düşmekten, zevk alır küçük düşürmekten. Zavallı bir yüce.

2.) (Bu da kitabının resmi internet sayfasından.) :

“İnsan olmak, gerçek insan, etiyle kemiğiyle insan olmak bile ağır gelir bize. Utanırız bundan, insan olmayı yüzkarası sayarız, benzeri olmayan toplumsal birtakım insanlar olmak için çabalarız. Ölü doğmuş insanlarız biz ve uzun zamandır canlı babaların çocukları değiliz, giderek daha çok hoşlanıyoruz böyle doğmuş olmaktan. Zevk duyuyoruz bundan. Çok yakın bir gelecekte bir şekilde düşüncelerden doğmanın yolunu bulacağız.”

Dostoyevski’nin Gogol etkisinden kurtularak kendi sesiyle verdiği ilk büyük yapıt olan Yeraltından Notlar, Avrupa’daki büyük varoluşçu edebiyatı müjdeleyen bir roman. Kitap, okuruna “yeraltı” diye adlandırdığı bir ruh halinden seslenen kahramanın uzun, çılgınca söyleviyle başlıyor. Ardından, bu ahlakçı, uyumsuz, dürüst kişinin yaşadığı bir aşağılanma olayı anlatılıyor. Yüz elli yıldır okunan gerçek bir başyapıt.

“Yeraltından Notlar”La İlk Karşılaşmam

İKSV Tiyatro Festivalinde Ruslardan izlemiştim ilk kez. Yaklaşık otuz yıl önce izlediğim bu sahnelemeden aklımda nedense eserde geçen kadının oyunun bir yerinde , alacakaranlık bir ışıkta sahnede çırılçıplak kaldığı o an kalmış. O yıllarda bunu biçimci bir yönetmenlik şovu olarak algılamıştım.Öyle de olsa ,yine de bunun , öze ilişkin denk getirilmiş bir trüx olduğunu düşünüyorum şimdi. Kral Lear’inünvanlarından arındıkça ve giysilerinden soyundukça saf ve temiz insana erginlenmesi gibi , Rusların yorumundaki çıplaklıkta da bir bilgelik buluyorum bu günkü aklımla.

Oyunu seyreder etmez soluğu bir sahhafta alıp bir solukta “Yeraltından Notlar”ın romanını da okuduğumu çok iyi anımsıyorum. İlk izlenimlerim , roman kahramanının cümle cümle birbiriyle çelişen iki sarkaç arasında roman boyunca gidip gelmesiydi. O yıllarda biraz Hamlet’e benzetmiştim onun bu halini. Kararsızlık değil onun derdi oysa , gelgitler , çelişkiler , tutarsızlıklar , sözlerle eylemler arasındaki farklılıklar , kısaca insanlık halleri işte…

Hiç kuşkusuz ki “Yeraltınlar Notlar” gelmiş geçmiş en felsefi aydın eleştirisidir denilebilir. Eli kalem tutan , eğitimli ve bilinçli devrim öncesi on dokuzuncu yüzyılın aydın sınıfının pasifliği , korkaklığı , “kaypaklığı” , deyim yerinde ise sosyal olaylara haksızlıklara karşı omurgasızlığı , çelişkiler ağında boğulması olanca açıklığı ile eleştirilir.

Usta İşi Bir Oyunlaştırma Ve Reji

Usta işi diyorum çünkü Ergin Orbey’in el verdiği “çıraklarından” yetiştirdiği bir sanatçı Erdinç Doğan.Ergin Hoca’nın tiyatroda çıraklıktan ustalığa geçiş beratı sayılan “kavuğunu” (manevi anlamda) verdiği çok yönlü bir tiyatrocu.Bir zamanların efsane TRT Çocuk programı “Susam Sokağı”nın ünlü “Kırpık”ını oynatan ve seslendiren oyuncusu…

Oyun İçinde Oyun Kurgusu

Erdinç Doğan , sağlam bir dramaturgi ile romanı oyuna uyarlarken anlaşılan o ki ilk önce bütün bir oyunu “oyun içinde oyun” çerçevesine (konseptine) oturtmuş. Bütün oyun , oyun kahramanımız “yeraltı sakini”nin evdeki hizmetçi ve uşakları ile oynadığı bir oyunun provası olarak çerçevelenmiş.

Kurgunun Olanak Tanıdığı İmkanlar Dünyası

Bu çerçeve de , rejiye , oyunun konusu olan aydın kaypaklığı ve çelişkilerinin özellikle de halk ve özgürlükler ile eşitlik üzerine attığı uzun bir nutkun hemen ardından (bazan de hemen nutkun içinde ,arasında) bu hizmetçi ve uşakların hak ettikleri maaşlarını ödememesi hatta onları aşağılayarak tartaklaması gibi olağanüstü bir çelişkiler dünyası ve sınıflar çatışması olanakları sağlamış.

Açık Biçem-Göstermeci Uslup

Oyunun /eserin ana diyalektik çelişkisi olan “söylem ve eylem çelişkisi” böylece rejide de kabak çiçeği gibi açılarak bir güzel ortaya konmuş oluyor bu imkanlar dünyası konsept sayesinde. Reji , ikide bir özellikle kıdemli uşak Apollon’un haklı sınıfsal veya insani karşı çıkışları ve itirazları ile prova yarıda kesilerek izlediğimizin bir “oyun”/kurgu olduğu “gerçeği” hatırlatılarak yanılsama kutsanmak yerine bu büyük “oyun”un farkındalığının artırılması amaçlanıyor.

Murat Çıdamlıdan Huysuz Huzursuz Mutsuz Umutsuz Ama Nankör , Gururlu Ve Kibirli , Söylemleri İle Eylemleri Tutarsız Bir 19.Yy. Aydın Kompozisyonuyla Yürek Kabartan Bir Yorum

“Yeraltı sakinini” oynayan Murat Çıdamlı’yı ben rahmetli ErolKardeseci’ye benzettim. Bir de GeoffreyRush’a. Çıdamlı’nın yüreğinde , bedeninde , sesinde , zihninde Shakespeare’in o sözünü ettiği o bir fırtınaya ve ya bir kasırgaya benzeyen çoşkunluğu oyun boyunca her an patlayacak bir volkan gibi yüreğiniz ve göğsünüz kabararak izliyorsunuz.

Hem onunla hemen özdeşleştiğiniz için ; onun çelişkileri sizinkiler olduğu için , onunla birlikte soluk alıp verdiğiniz için , insan olmanın zorluğu ile sürekli çelişkilerin bir ucundan diğerine savrulduğunuz için ,aynı zamanda hem de böyle genç ve yetenekli oyunculara sahip olduğunuz için …

Hizmetçi ve uşaklar , insan boyutundaki kuklalarla ya da kostüm veya askılı kostümleri kuklalar gibi yansılayarak /oynatarak oynanan oyunun provasını ve karakterleri hem çeşitlendirerek zenginleştiriyor hem de bu kuklaları oynatarak canlandırıyorlar.

Çok Yönlü Çağdaş Oyuncunun Bir Prototipi Olarak Suat Karausta

Özellikle Apollon’u canlandıran oyuncu Suat Karausta , hem kostümü ile romandaki kişilerden birini oynuyor hem de aynı sahnede (masada) sesini değiştirerek başka bir kişinin kuklasını oynatıp seslendiriyor.Bedenini bir cambaz gibi kullanması , oyundaki akordiyonu çalması ve şarkılar söylemesi ile rahmetli Nurhan Karadağ ( hocamız)ın “geleceğin oyuncusu işte böyle sadece boynunun üstü oynayan oyuncu olmayacak , dünya aktörleri ile rekabet edecek donanımda ; dramaturgi (tiyatro bilimi) bilen , bilinçli , akrobasi yapabilen , dans edebilen , şarkı söyleyebilen ve en az bir tane müzik aleti çalabilen , temel oyunculuk tarzlarının ve tekniklerinin tümüne sahip yeni kuşak tiyatromuzun yeni kuşak çağdaş oyuncusu” idealini ve kehanetini gerçekleştiriyor sanki .(Not : DT kadrolu oyuncusu Suat Karausta ,konservatuvar eğitiminden önce bir yıl süre ile A.Ü.DTCF.Tiyatro Bölümü Oyunculuk Anabilim Dalı’na misafir öğrenci olduğunda , Nurhan Karadağ hocamız , gerçekten de bir gün Suat Karausta’nın arkasından bu sözleri etmişti , ben şahidim.)

Oyunun Diğer Gözdeleri

Kahramanımızın aşık olduğu “Kız” rolünde Aslı Artuk Şener de oyunculuğu ile göz dolduruyor. Uşak Apollon’unoğlu rolünde ve kukla da oynatan Berk Baykut da gelecek vaad ediyor. Petek Ocakçı da hizmetçi , sokaktaki Rus Kadın ve Randevuevi Sahibesi tiplemeleriyle akılda kalıcı kompozisyonlarıyla dikkatleri üzerine çekiyor.

Yer Altından Yer Üstüne “Kahramanın Yolculuğu”

“Kahramanın Yolculuğu” ve “Propp’unMasalbiçimi” nin bize öğrettiğine göre , dünyanın bütün masallarında ve edebiyatında kahramanın beş temel hareketi var. Bunları bu oyuna uygularsak ; kahraman oyunun başında eksikliğini duyduğu (bilemediğimiz bir nedenle kaybettiği) sevgilisinin aşkının acısı ile kıvranmaktadır.

Maceraya /Oyunda Yüzleşmeye –Hesaplaşmaya Davet

Kahramanımızın bu sevgiliye yeniden ulaşması ve kavuşması için içinde bulunduğu bu “ağdan” , yeraltı kavuğundan kurtularak dışarı çıkması , sokağa-hayata karışması ve bunalımdan çıkması,kendisi ile yüzleşmesi , deyim yerinde ise “maceraya davete icabet etmesi,atılması” gerekmektedir.

Kahramanın Çağrıyı Reddi

Kahramanımız tam da CristopherVogler ve Josef Chambell ‘in kahramanın il olarak “çağrıya red” maddesine uygun olarak bu güvenli kozasını /yeraltı kavuğunu terketmeye yanaşmaz. Sonra bu çağrıyı kabul ederek dışarı çıkar ama bu da ironiktir , bu yolculuk uşak ve hizmetçilerle oynanan bir oyunun provası düzleminde olduğu için aslında bir arpa boyu yol gidememiş , yeraltı “mağara”sındanbir adım bile uzaklaşamamıştır.

Kahramanın Akıl Hocası ve Karşıt Güçler

Buradaki “akıl hocası” bilgeliği ile daha çok bir Shakespeare soytarısını andıran uşak Apollondur. Onun sayesinde güçlenen ve donanan kahraman yola /maceraya koşar. Buradaki karşıt güçler ;1.)kahramanımızın gururunu kıran kendisini yolda çarpıp ve ezip geçen subay , 2.)alayları ile gururunu inciten eski okul arkadaşları ve3.)- kırılan gururunu tamir için bir başkasının gururunu kırmak zorunda olduğuna inandığı aşık olduğu kıza aşkını itiraf etmesine izin vermeyen- kendi gururudur.

Oidipus ve Lear gibi “kahraman”ımızın da başına gelenlerin tek sorumlusu kendi iç çelişkisi olan aşırı gururu ve kibiridir. Yeraltından Notlar “kahraman”ının da en sonunda yıkımının nedeni bu gereksiz gururu ve kibiri olacaktır.

Olaylar Örgüsü :

Tekerleme-Ön Oyun

Ortaoyununda tekerleme dediğimiz bir bölüm vardır ; burada bazen bir düş anlatılır bazen de çene yarıştırılır ; amaç ana hikayeye bir girizgah /yumuşak geçiş yapmaktır. Bu eserde de yazar , asıl öyküye kadar bu yeraltına sığınmasının nedenleri olan iç çatışmalarını , hayata ve eski dostlarına kızgınlıklarını , kırgınlıklarını , isyanlarını tekerleme biçiminde anlatır.

Çarpışma ve Gururu Kurtarma

Asıl öykü bir ön öykü ile başlar. Bir subay yolda insanları ite ite kendine yol açmaktadır , kahramanımız uzun bir hazırlık döneminden sonra , cesaretini toplar ve bu subayın önüne dikilir. Subay , bizimkini çarparak yere serse bile kahramanımız gururunu kurtardığına inanır.

Eski Arkadaşlarla Hesaplaşma

Bir başka gün eski okul arkadaşlarına rastlar ve zorla kendini birlikte içmeye davet ettirir. Arkadaşlarının alaylarına cevap veremez ve içine atar , kadehleri arka arkaya yuvarlar ve en sonunda iyice sarhoş olur ve patlayarak her şeyi mahveder.

Ve Aşk

Daha sonra gittiği yerde bir genç kızla tanışır. Kıza adresini verir. Kıza aşık olduğunu kendi kendine itiraf bile edemez. Kızı beklemediğine kendini inandırmaya çalışır. Sonunda kız gelir ama “beceriksiz” kahramanımız ne yapıp edip kendi aşağılık komplexsinden kurtulabilmek için kızı bir şekilde aşağılamanın ve kendisinden nefret ettirmenin bir yolunu bulur.

Sahnelemede İşleniş :

Kırılan Kalp Odaklı Kurgu

Ben kendi adıma oyunda en çok tiyatro dili ile yapılan aşık kız ve kırılan kalbin cam kırılması efekti ile kurgulanması fikrini sevdim. Kahramanımızın oyun boyunca aşk acısı ile kıvranırken duyduğumuz cam kırılma efekti , finaldeki harika bir sürpriz ile parantez kapanıyor,döngü tamamlanıyor (burada hatta kahramanın bu hasta ve çelişkili ruh yapısı ile bu döngü , “kısır döngüye” bile dönüyor denilebilir).

Sahnelemede En Sevdiklerim

En çok da uşak ve hizmetçilerle masanın üstüne konan bir sandalye , tekerlek görsel efekti veren döndürülen bir şemsiye , açık/göstermeci biçimde /üslupta oynanan at arabası/fayton sahnesine bittim. Rus şarkılarına ve finaldeki ve selamda da devam eden rusyanın olmazsa olmazı “kar”a da…

Alkışlar Tasarım Ekibine

Gereksiz süsden püsten arıtılmış , sade ve işlevsel dekor tasarımı ile Kerem Çetinel ; Rus karakterlerini ve hayatını kostümleri ile yansıtmayı başaran kostüm tasarımları ile Çevren Sarayoğlu , özellikle sahne derinindeki tül perde arkasındaki rüya ışıkları ve oyunun diğer duruma ve ruha uygun başarılı ışık tasarımı ile Osman Uzgören , canlı müzik konsepti , yalın ama vurucu , hem atmosfer sağlayıcı hem de dramatik etki yapıcı çarpıcı besteleri ile Onur Yüce , oyunna görsel bir şölen katan baştan sona canlanan bir tabloya dönüşen hareket düzeni ve koreografisi ile Burçak Işımer , dramaturg Şaziye Dağyapan , Yönetmen Yardımcısı Hicran Yavuz , harika kukla tasarım ve üretimiyle Ayten Öğütçü ve Asistan Nazife Oğlakçıoğlu alkışı hak ediyorlar.

“Yeraltından Notlar” bu hafta Cevahir 2’de ve Martın üçüncü haftasında Üsküdar Stüdyo Sahnesi’nde… Kaçırmayınız…

YAZAN : FYODOR MİHAYLOVİÇ DOSTOYEVSKİ

ÇEVİREN: ERGİN ALTAY

OYUNLAŞTIRAN VE YÖNETEN : ERDİNÇ DOĞAN

OYUNCULAR

MURAT ÇİDAMLI

SUAT KARAUSTA

ASLI ARTUK ŞENER

BERK BAYKUT

PETEK OCAKÇI

DEKOR TASARIMI

KEREM ÇETİNEL

KOSTÜM TASARIMI

ÇEVREN SARAYOĞLU

IŞIK TASARIMI

OSMAN UZGÖREN

MÜZİK

ONUR YÜCE

KOREOGRAF

BURÇAK IŞIMER

DRAMATURG

ŞAZİYE DAĞYAPAN

YÖNETMEN YARDIMCISI

HİCRAN YAVUZ

KUKLA TASARIM-ÜRETİM

AYTEN ÖĞÜTÇÜ

ASİSTAN

NAZİFE OĞLAKÇIOĞLU

SAHNE AMİRİ

MUSTAFA YAZAR

KONDÜVİT

EVREN TUNCER

IŞIK KUMANDA

HASAN KILIÇ

SUFLÖZ

GÖZDE YILDIZ GÖZÜAÇIK

DEKOR SORUMLUSU

ENDER ÜNVER

AKSESUAR SORUMLUSU

ERSİN ÇELİK

KADIN TERZİ

ZÜBEYDE ÖNCEL

ERKEK TERZİ

ALİ RIZA BEKTAŞ

PERUKA

YAŞAR ATİK



  tarafından yazılan diğer yazılar.

Yorum


işlemi tamamlayınız: