Büyük Buhran yıllarında işçileri, işsizleri ve yoksul aileleri anlatan Clifford Odets’in oyunları yeniden ilgi görüyor. Ekonomik eşitsizliğin derinleştiği bir dönemde sahnelere dönen yazarın hayatı da eserleri kadar zor bir soruyu gündeme getiriyor: İnsan, geleceğini güvenceye almak için nelerden vazgeçer?
Bir evin geçimini sağlamak, sevdiği insanla yeni bir hayat kurmak, yeteneğini harcamadan para kazanmak… Clifford Odets’in kahramanlarının istekleri mütevazi olmuştur. Ama yaşadıkları düzen, bu istekleri bile ağır bedellere bağlar. Kimi aşkından, kimi sanatından, kimi de arkadaşlarından vazgeçmeye zorlanır. Amerikalı yazarın yaklaşık doksan yıl önce kaleme aldığı oyunların bugün yeniden ilgi görmesinin nedenlerinden biri de bu tanıdık sıkışmışlık.
New York’taki Classic Stage Company, Waiting for Lefty’yi 15 Ekim’den bu yana sahneliyor. Steven Pasquale’nin yönettiği yapımın gösterimleri 29 Kasım’a kadar uzatıldı. Manhattan Theatre Club ise Awake and Sing!’i Broadway’e taşımaya hazırlanıyor. Tyne Rafaeli’nin yönettiği, Jessica Hecht ve Danny Burstein’ın da oyuncuları arasında bulunduğu yapımın ön gösterimleri 15 Aralık’ta başlayacak; resmi açılış 7 Ocak 2027’de yapılacak. İlgi ABD’yle de sınırlı değil. Londra’da Josh O’Connor’ın başrolünü üstlendiği Golden Boy sonbahar sezonunda seyirciyle buluşurken, Odets’in Nazi karşıtı oyunu Till the Day I Die Ekim ayında Melbourne Fringe Festivali’nde sahnelendi.
Yazar, Waiting for Lefty ve Awake and Sing! ile 1935’te büyük bir çıkış yapmış, sonraki yıllarda da Amerikan tiyatrosundaki yerini korumuştu. Farklı oyunlarının aynı dönemde yeniden gündeme gelmesi dikkat çekiyor. Büyük Buhran’ın içinden yazdığı geçim, eşitsizlik ve dayanışma meseleleri, yeni kuşakların hayatına da dokunuyor.
Evde başlayan, greve uzanan çatışma
Waiting for Lefty, taksi şoförlerinin grev kararı almak üzere toplandığı bir sendika toplantısında geçer. Toplantı boyunca araya giren kısa sahneler, işçilerin hangi koşullarda yaşadığını gösterir. Ücret tartışmasının arkasında ödenemeyen faturalar, yıpranan ilişkiler ve aşağılanmaya karşı biriken öfke vardır. Odets, seyirciyi de toplantının içine çekerek kişisel dertlerle ortak mücadele arasındaki bağı kurar.
Awake and Sing! ise aynı soruna Bronx’ta yaşayan Yahudi Berger ailesinin evinden bakar. Üç kuşağın bir arada yaşadığı bu evde, gençlerin başka bir hayat kurma isteğiyle büyüklerin geçim ve güvence kaygısı çatışır. Aile üyeleri birbirlerini sever; fakat yoksulluk, bu sevginin içine baskıyı, hesabı ve mecburiyeti de yerleştirir.
Yeni yapımların yönetmenleri de oyunların bu yanını öne çıkarıyor. Pasquale, gelir eşitsizliği ve emekçilerin insanca yaşama talebine dikkat çekiyor. Rafaeli ise servet uçurumunun ve kuşaklar arasındaki gerilimin Awake and Sing!’i bugüne bağladığını vurguluyor. Odets’in insanları, çalışarak hayatlarını düzeltebileceklerine inanmak ister. Oyunların çatışması, bu inancın her gün biraz daha aşınmasından doğar.
Oyunculuktan gelen bir yazar
1906’da Yahudi göçmen bir ailenin çocuğu olarak doğan Odets, tiyatroya oyunculukla başladı. 1931’de kuruluşunda yer aldığı Group Theatre’da çoğunlukla küçük roller oynadı. Yazarlığı da topluluğun provaları, oyuncuları ve birlikte üretme arayışı içinde gelişti.
Kendi oyunlarının sorusuyla yüzleşmek
Bu bedel meselesi, yazarın hayatında da ağır bir karşılık bulmuş. Odets, 1930’ların ortasında kısa bir süre ABD Komünist Partisi’ne üye olur. İşçi mücadelelerine yakınlığı erken oyunlarına açıkça yansır. Ardından Hollywood’da çalışmaya başlar; senaryo yazarlığıyla tiyatroyu birlikte sürdürür.
1952’de Amerikan Karşıtı Faaliyetleri Araştırma Komitesi’nin karşısına çıktığında ise eski çevresindeki komünistlerin isimlerini ihbar eder. İnsanların siyasi görüşleri nedeniyle işlerini kaybettiği, kara listeye alındığı bir dönemde Odets, soruşturmayı yürütenlerle işbirliği yapar.
Dayanışmayı sahnede böylesine güçlü savunan bir yazarın bu tutumu, eski arkadaşları açısından bir ihanettir. Üstelik davranışı, kendi oyunlarında tekrar tekrar ele aldığı çatışmayı hatırlatırlatır: İnsan kendisini kurtarmaya çalışırken başkalarına ne yapar?
Odets’in bugün yeniden sahnelenmesi, bu çelişkiyi de yeniden düşünme fırsatı veriyor. Oyunları, ekonomik baskının insan ilişkilerini nasıl bozduğunu ve ortak hareket etmenin nasıl bir imkan oluşturabileceğini hala güçlü biçimde anlatıyor. Yazarın hayatıysa bu imkanı savunmakla zor zamanda ona sahip çıkmanın aynı şey olmadığını gösteriyor.
