Metin Göksel
Bir tiyatro performansına ilişkin değerlendirmeler çoğu zaman “beğendim”, “beğenmedim” veya “güzel olmuş” gibi ifadelerle başlar. Bu ifadeler bir deneyimi ifade ettiği için tümüyle önemsiz olarak yaftalanamaz. Ancak kişisel tepkinin, eserin sanatsal değerine ilişkin gerekçelendirilmiş bir yargıya nasıl dönüşeceği üzerinde durulması gereken bir noktadır. Seyirci tepkisinin gerekçeli bir yargıya dönüşmesi, sahneleyen grubun ne yapmaya çalıştığını ve sahnedeki tercihlerin ne ürettiğini birlikte düşünmeyi gerektirir.
Modern sanatın ve özellikle tarihsel avangardın açtığı tartışmalarla beğeninin değerlendirmedeki konumu değişmiştir: Kişisel tepki, kabul edilmiş ve uzlaşılmış estetik kriterler çerçevesinde açıklama gerektirmeyen nihai bir hüküm olmaktan çıkar; gerekçeleri, ölçütleri ve oluşum koşulları bakımından incelenebilir hale gelir. Tarihsel avangard, tek ve değişmez bir biçimsel üslupla tanımlanamaz; geçmişin ve kendi döneminin farklı akım, üslup ve üretim tekniklerini seçerek, dönüştürerek ve birbirleriyle ilişkilendirerek kullanmıştır. Bu işlem, biçimlerin tarihselliğini bütünüyle ortadan kaldırmaz; ancak onları doğdukları bağlamlara ve başlangıçtaki işlevlerine zorunlu olarak bağlı olmaktan çıkarır. Farklı dönemlere ait biçimler, yeni bir eserin kuruluşunda bir araya gelebilir ve yeni anlamlar üretir. Böylece artık bir biçimin değeri, yalnızca ait olduğu üslubun kurallarına uygunluğuyla açıklanamaz; yeni kuruluş içinde nasıl işlediği de değerlendirilir.
Avangardın açtığı bu imkan, sanatın kendi tarihine bakışını da dönüştürmüştür. Sanat tarihi, birbirini izleyen ve öncekinin yerini alan üslupların doğrusal gelişimi olarak kavranmakla sınırlı kalmamış; farklı dönemlerin biçimlerinin yeniden seçilebildiği, karşılaştırılabildiği ve işlevlendirilebildiği bir alan olarak da görünür hale gelmiştir. Bu durum, sanat tarihinin yerleşik kategorilerinin yeniden sorgulanmasına zemin hazırlamıştır: Hangi üretimlerin sanat sayıldığı, hangilerinin dışarıda bırakıldığı, üsluplar arasındaki hiyerarşilerin nasıl kurulduğu ve değerlendirme ölçütlerinin hangi koşullarda geçerlilik kazandığı araştırılabilir hale gelmiştir. Avangard bu anlamda, sanatın hem tarihini hem de kendi toplumsal konumunu eleştirel biçimde incelemenin yollarını açmıştır. Seyircinin değerlendirmesi de bu dönüşümden etkilenir: Karşılaştığı eseri yalnızca tanıdık bir üslubun ölçütlerine göre yargılamak yerine, farklı biçimlerin hangi dramaturjik ilişkiler içinde bir araya getirildiğini ve bu ilişkilerin ne ürettiğini anlamaya yönelir. Buradan hareketle bir esere dair beklentiler yeniden konumlanır. Bir eserden bütünlük, uyum, akıcılık veya özdeşleşme beklemek mümkündür. Ancak bu beklentilerin her esere uygulanabilecek değişmez ölçütler olarak kabul edilmesi bu noktadan itibaren sorunlu hale gelir. Kesinti, tekrar, parçalanma, montaj veya uyumsuzluk da sanatsal bir kuruluşun bilinçli öğeleri olarak karşımıza çıkmaya başlar. Bu durumda değerlendirme, eserin önceden benimsenmiş beklentilere uygunluğunun ötesine geçerek, kendi ilişkilerini nasıl kurduğuna yönelir.
Tiyatro açısından bu yönelişin merkezinde, sahneleyen grubun yorumunu, yaklaşımını anlamak bulunur. Grup hangi meseleyi ele almaktadır? Metni hangi tarihsel ve toplumsal sorularla ilişkilendirmektedir? Seyirciyle nasıl bir ilişki kurmayı amaçlamaktadır? Bu yönelim, oyunculuk, sahne düzeni, müzik, görüntü ve anlatı tercihleri aracılığıyla nasıl somutlaşmaktadır? Bu sorular, grubun açıkladığı niyetin değerlendirme için yeterli olduğu anlamına gelmez tabi. Söyleşiler, program yazıları veya reji açıklamaları önemli bilgiler sunabilir; fakat sanatsal başarının kanıtını oluşturmaz. Değerlendirmenin esas konusu, sahnede gerçekleşen ilişkiler ve bunların ürettiği anlamlardır. Amaç ile gerçekleşme arasında bir kopukluk bulunabileceği gibi, rejinin bilinçli olarak öngörmediği anlamlar da üretebilir.
Burada dramaturjik çözümleme belirleyici hale gelecektir. Dramaturji, metnin konusuna veya eserin iletmek istediği düşünceye indirgenmemelidir. Çatışmaların nasıl düzenlendiğini, karakterlerin hangi ilişkiler içinde konumlandırıldığını, sahneler arasındaki bağlantıları, ritmi, bakış açısını ve farklı sahne araçlarının anlam üretimine katkısını kapsamalıdır. Bir eserin ne söylediği ile bunu nasıl söylediği arasındaki ilişki, bu düzlemde incelenebilir. Değerlendirmede birbirine bağlı üç düzlemden söz edilebilir: Yorumun anlaşılması, bu yorumun sahnesel olarak gerçekleştirilmesinin incelenmesi ve yorumun kendisinin eleştirilmesi. Bir eser amaçladığı etkiyi güçlü biçimde üretebilir; buna rağmen taşıdığı değerler veya toplumsal bakış açısından eleştirilebilir. Veya ele aldığı mesele önemli bulunabilir, ancak dramaturjik kuruluşu yetersiz bulunabilir.
Avangard Kuramı’nı yazan Peter Bürger’in yaklaşımı değerlendirmeyi sanatın toplumsal örgütlenmesine doğru genişletmektedir. Tarihsel avangardın itirazı, önceki üslupların yanında, sanatın hayat pratiğinden ayrılmış bir alan olarak kurulmasına da yönelmiştir. Böylece üretim, dolaşım ve alımlama koşulları estetik tartışmanın parçası haline gelmiştir. Tiyatro açısından bu, sahnenin kendi iç ilişkileriyle birlikte seyirciye verdiği konumun da sorgulanmasını gerektirir. Seyirciye hangi yorum imkanları sunulmaktadır? Hangi duygusal veya düşünsel sonuçlara yönlendirilmekte, hangi çelişkilerle baş başa bırakılmaktadır?
Ancak seyircinin değerlendirme ölçütleri de toplumsal ilişkilerden bağımsız değildir. Bourdieu Kültür Üretimi adlı çalışmasında beğeni meselesini ele alırken, kültürel meşruiyetin oluşumuna gönderme yapmıştır. (Kültür Üretimi, s.100, İletişim Yayınları, 2023) Beğeni, kimi durumlarda eserin özelliklerini ayırt etmek kadar, kültürel meşruiyet işaretlerini tanımak üzerinden de işler, buna göre. Yani sanatçının adı, eserin türü veya sunulduğu kurum, uygun kabul edilen tutumun önceden benimsenmesini sağlayabilir. Böylece değerlendirmede eserin kuruluşuyla birlikte, ona atfedilen itibar da etkili olur. Tanınmış bir yönetmenin çalışması karşısında gösterilen sabır, adı bilinmeyen bir topluluğun oyunundan esirgenebilir. Bir esere uzak kalmak, kendi yetersizliğimizin kanıtı olarak görülürken, başka bir eserde aynı uzaklık doğrudan sanatsal başarısızlığa bağlanabilir. Bourdieu’nun vurguladığı kültürel kaygı, yanlış tercih yapma ve meşru kabul edilen beğeninin dışında kalma endişesini de içerir. Üstelik kültürel ürünlere erişim, eğitim ve belirli anlatım biçimlerine aşinalık eşit dağılmaz. Öğrenilmiş bir yetkinliğin doğal bir üstünlük gibi sunulması, bu eşitsizliklerin görünmemesine katkıda bulunabilir. Bu nedenle eleştirel bakış, hem eserin yapısına hem de kendi yargımızın oluşumuna yönelen bir dikkati gerektirmektedir. Bu yaklaşım, seyircinin deneyimini geçersizleştirmeyi ima etmez. Mesele kültürel otoritenin hükmü ile eserden hareketle oluşturulan yargı arasındaki mesafeyi fark edebilmektir.
Bu noktada popüler kültür ile sanatsal değer arasında kurulabilecek katı karşıtlık üzerinde durmak, günümüzde de devam eden “seçkin sanat” anlayışını sorgulamamızı sağlayacaktır. Popüler biçimler, sanatsal arayışların dışında duran değişmez bir alan oluşturmaz. Tarihsel avangard da bu biçimlerle alışveriş içinde gelişmiştir. Marinetti’nin 1913 tarihli Varyete Tiyatrosu manifestosu, popüler gösterinin hareketliliğini, farklı araçları bir araya getirmesini ve seyirciyle ilişkisini yeni bir tiyatro arayışı bakımından değerlendirmesinin somut bir örneğidir. Dolayısıyla bir oyunun popüler şarkılardan, komedi kalıplarından veya gösteri tekniklerinden yararlanması, onun sanatsal değerini kendiliğinden azaltmaz. Aynı şekilde deneysel bir dil kullanmak da mesela bir oyunun değerini güvence altına almaz. Değerlendirme, kullanılan biçimin dramaturjik kuruluş içinde nasıl işlediğine yönelmelidir. Tanıdık bir şarkı seyirciyle ortak bir duygusal zemin kurabilir; farklı bir bağlama yerleştirildiğinde bu zemini sorgulamaya da açabilir. Bir komedi kalıbı toplumsal bir çelişkiyi görünür kılabilir veya aynı çelişkinin üzerini örtebilir. Seyircinin aldığı haz da bu nedenle değerlendirme dışına bırakılamaz. Haz, düşünsel karşılaşmanın yollarından biri olabilir. İncelenmesi gereken, nasıl üretildiği ve eserin anlam ilişkilerine nasıl katıldığıdır.
Eleştirel değerlendirme, bu farklı düzlemleri birbirine bağlayan bir süreç olarak düşünülebilir. Seyircinin ilk tepkisi, sahneleyen grubun yönelimi, dramaturjik kuruluş, ortaya çıkan anlamlar ve beğeninin toplumsal koşulları birlikte ele alınmalıdır. Bu süreç bütün seyircilerin aynı sonuca ulaşmasını gerektirmez. Gerekçeli yorumlar arasında da anlaşmazlık bulunabilir; önemli olan, yargıların eserle kurulmuş, paylaşılabilir ilişkiler üzerinden tartışılabilmesidir.
“Beğendim” böylece eleştirinin karşıtı olmaktan çıkar ve onun başlangıç noktalarından biri haline gelir. Ardından gelen sorular yargıyı geliştirir: Neyi beğendik? Grup ne yapmaya çalışıyordu? Sahneleme tercihleri bu yönelimi nasıl gerçekleştirdi, dönüştürdü veya onunla çelişti? Ortaya hangi anlamlar çıktı? Bu anlamları hangi beklentilerle değerlendirdik? Seyircinin tutumundaki dönüşüm, kendi deneyimini bu sorular aracılığıyla araştırmaya açmasında yatar. Beğeni, böyle bir süreç içinde kişisel bir bildirimin ötesine geçerek dramaturjik, toplumsal ve düşünsel gerekçeleri tartışılabilen bir estetik yargıya dönüşebilir.
