Dilsiz “Değişim”: Değişim / Dönüşüm Üzerine

Pinterest LinkedIn Tumblr +

Esra Dicle

Maja Zade’nin yazdığı, Thomas Ostermeier’in yönettiği, Anna Schudt ve Jörg Hartmann’ın yirmi üç rolü canlandırdığı Changes, 30 Kasım 2024’te Berlin Schaubühne’de sahnelenmişti. Oyun Timuçin Esen’in çevirisi ve uyarlamasıyla, Ostermeier’in Türkiye’de yönettiği ilk yapım olarak, Değişim / Dönüşüm adıyla, Timuçin Esen ve Funda Eryiğit’in yirmi iki role hayat vermesiyle 3 Kasım 2026’da Zorlu PSM’de prömiyer yaptı. Bu yazıda, Zade’nin metnini okumadığım için oyunun uyarlama pratiklerinin nasıl işlediğini ele almayacağım; 11 Kasım Çarşamba günü Dasdas’da izlediğim gösterimle ilgili, oyunda bireysel travma-yas anlatısının yönü ile oyunun  sunduğu etik-politik ikilem üzerine düşünmeye çalışacağım. Önce çiftin yaşadığı kaybın kimin deneyimi üzerinden anlatıldığına, ardından iki kamusal ihtiyacın nasıl ve neden karşı karşıya getirildiğine bakacağım. Bu iki meselenin Mine’nin mahrem hayatı ve kamusal faaliyetlerine dair sorunları da birbirine bağlayacağını umuyorum.

Önce oyunun ana çerçevesi: Mine ve Tarık, evli bir çift. Oyunun zamanı, bir evliliğin yaklaşık bir gününü içeriyor. Mine, seçim kampanyasının ortasında, kapanma tehlikesiyle karşı karşıya olan bir kadın sığınma evini açık tutmaya çalışan bir politikacı. Tarık, ekonomik olarak iyi şartlara sahip olduğu avukatlık mesleğini bırakmış, bir orta okulda edebiyat öğretmenliği yapıyor. Oyun, sabah kahvaltısı sonrası Mine ve Tarık’ın işlerine gitmeleriyle mekân ve şahıs kadrosu olarak iş çevrelerine taşınıyor. Esen ve Eryiğit’in farklı rollere büründüğü süreçte Tarık’ın okul müdürü, öğretmen arkadaşları, veliler ve öğrencileri ile, Mine’nin de iş arkadaşları, kadın sığınma evindeki kadınlar, aynı araziye, evin yerine bir lösemi hastanesi yapmak isteyenlerle yaşadığı olaylar sergileniyor. Neredeyse her bir epizotta, neredeyse herkesin ailesinde yakın-uzak zamanda yaşanan bir kaybın travması yer alıyor; bunun yanında akran zorbalığı, ebeveyn ve öğretmenlerinin ilgi ve sevgilerinden mahrum kalan çocukların sorunları, ebeveyn ve öğretmenlerin sorunlara farklı yaklaşım biçimleri, bastırılmış cinsel arzu ve kimlik vs gibi konulara, pek de yeni bir bakış açısı veya anlatım dili geliştirilmeden, uzun ve statik sahnelerle değiniliyor.

Oyun ilerledikçe, Mine ve Tarık’ın geçmişine dair bir bilgi ortaya çıkıyor. Mesai sonrası adsız alkolikler toplantısında gördüğümüz Tarık’ın alkol bağımlısı olduğu bir dönemin yaşandığını, son zamanlarda tekrar gizlice içmeye başladığını öğreniyoruz. Tarık, önceki alkolizminin nedeninin, Mine’nin üç defa düşük yapması olduğunu açıklıyor. Oyundaki diğer karakterlerin hikâyelerinde duyduğumuz kayıp hikâyelerinin çiftin hayatıyla bağı da bu şekilde kurulmuş oluyor. Bu sahnede, ilk iki düşükte Mine’yi kanlar içinde bulup doktora götüren Tarık, Mine’nin son düşük yaptığında kendisine haber vermeyip doktora tek başına gidişiyle nasıl yalnız ve dışarıda bırakılmış hissettiğini uzun uzun anlatıyor. Alkol bağımlılığının da avukatlıktan öğretmenliğe doğru meslek değişiminin de merkezine “baba olamamak” meselesini yerleştiriyor. Buna karşın, Mine’nin bu süreçteki deneyimine dair hiçbir bilgiye erişemiyoruz. Mine’nin deneyimi-travması Tarık’ın deneyimini-travmasını açıklamaktan başka bir şeye yaramıyor. Tarık’ın “baba olamayacağı” gerçeği onun hayatını, mesleğini; korku, utanç, öfke, şefkat, ilgi, telafi vs gibi günlük duygu ve eylem repertuvarını belirlerken Mine ağırlıklı olarak sadece bir “politikacı” olarak beliriyor. Tarık’ın aksine, Mine’nin kamusal alandaki eylemlerinin, mahrem alanla hiçbir ilişkisi kurulmuyor. Bireysel travmanın nasıl deneyimlendiği, nasıl sağaltıldığı, neye dönüştüğü tartışılmıyor. Mine iş alanının dışında, kuaförüyle olan sahnede de babasıyla olan sahnede de kendini ifade etmeyen, ettiğinde kınanan birine dönüşüyor. Babasının özellikle anne olmasına yönelik telkinlerinin, insanın mezar taşında mesleğinin değil kimin anası kimin babası olduğunun yazdığına dair sözlerinin Mine için ne anlama geldiği hiçbir zaman bilinemiyor. Üstelik babanın, bir hayatın değerini aile içindeki yeriyle ölçen hükmü ile Tarık’ın çocuk sahibi olamamasına öğretmenlik üzerinden bulunan çare arasında da bir yakınlık-süreklilik ilişkisi doğuyor. Burada annelik ve babalık hakkında söylenenler, oyunun kimin hayatını tafsilatıyla anlatmaya değer bulduğuyla da ilgili. Baba olma arzusu ve olamama travması Tarık’ın hikâyesini ilerletiyor. Mine’nin anne olmasının beklendiğini ve bir dönem kendisinin de bunu istediğini anlıyoruz, fakat başka bir şey bilmiyoruz.

Teresa de Lauretis, “Desire in Narrative”de, anlatının hareketinin kime verildiğini, kadın figürünün de bu hareket içinde nasıl bir işlev üstlendiğini tartışır. İncelediği anlatı düzeninde kahraman, başına gelenlerle değişen ve eylemleriyle hikâyeyi ilerleten öznedir. Kadın figürü ise çoğu kez bu değişimin gerçekleşeceği yer, aşılacak sınır ya da dönüşümün koşulu olarak kurulur. Değişim / Dönüşüm’de bu ayrım özellikle yasın-travmanın anlatılışında belirginleşiyor. Mine’nin bedeninde gerçekleşen kayıp, Tarık’ın öyküsünde bir dönüm noktası oluşturuyor. Tarık için bu kaybın bir öncesi ve sonrası var. Dolayısıyla söz konusu olan, bir erkeğin de gebelik kaybının yasını tutabilmesi kadar, oyunun bu kaybın anlamını kimin deneyiminden çıkardığı. Mine’nin olan biteni kendi açısından nasıl kavradığı, kocasıyla arasına koyduğu mesafenin kendisi için ne anlama geldiği üzerine düşünebileceğimiz bir sahne yok. Fakat aksine, düşük konusu ortaya çıktığında Tarık ile ilgili pek çok şey de açıklığa kavuşuyor. Niçin içmeye başlamış, avukatlığı niçin bırakmış, öğrencileriyle nasıl bir ilişki kurmak istiyor? Mine doktora yalnız gittiğinde ne hissetti? Mesela son sorunun yanıtını bilemezken bunun Tarık üzerindeki etkisine detaylıca hâkim oluyoruz; hatta bu sahne oyunun bizi Tarık’ın hikâyesinin içine en kuvvetle aldığı an oluyor.

Benzer bir konunun söz konusu olduğunu söyleyebileceğim, değinmek istediğim diğer konu, kadın sığınma evi meselesi. Bu defa Mine, başkalarının deneyiminden hareketle kamusal bir talepte bulunan kişi konumunda. Sığınma evindeki kadınlardan biri olan Esma, şiddete uğramış kadınlar olarak kendilerine gösterilen hassasiyetten ve bu hassasiyetin etkilerinden söz ederken asıl temel ihtiyaçlarının “sessizlik”, “sessizce oturarak kitabını okuyabilmek” olduğunu söylüyor. Bir sığınma evini açık tutmakla orada kalan kadınların nasıl yaşamak istediklerini duymak, aynı mücadelenin birbirini kendiliğinden karşılamayan iki parçası olabilir. Birine bakım vermek, onun ihtiyaçlarını tayin ve sevgisi talep etme hakkı vermeyebilir.

Nancy Fraser, “Talking about Needs”de bu konuyu siyasi bir mesele olarak düşünmenin yolunu açıyor. Fraser, bir ihtiyacın nasıl tarif edileceğinin, ihtiyacı karşılamanın kamunun sorumluluğuna girip girmediğinin ve karşılamak için hangi kaynakların seferber edileceğinin ayrı ayrı mücadele konusu olduğunu belirtiyor. Fraser’ın örneklerinden biri de erkek şiddetine karşı örgütlenen kadınların açtığı sığınma evleri. Burada, geçici bir barınma imkânının yanına, kadının şiddet gördüğü eve dönmeden yaşayabilmesini sağlayacak bir gelir, kalıcı konut, çocuk bakımı gibi konular da ekleniyor. Sığınma evinin ne işe yaradığına dair tarif değişince kamudan ne talep edileceği de değişiyor.

Dolayısıyla Nancy Fraser’ın işaret ettiği temel mesele, bir ihtiyacın kamusal olarak tanınması kadar, onu kimin, hangi koşullarda tarif ettiğinin de siyasi olduğu gerçeği. Esma’nın ihtiyacı ve talebi de bu bakımdan Mine’nin çabasını genişletebilecek bir soru açıyor. Fakat oyun, sığınma evinin geleceğini arsa ve şantaj meseleleri üzerinden tartışmaya başladığında kadınların neye ihtiyaç duyduğu sorusunun yerini, sığınma evinin bir lösemi hastanesine karşı nasıl savunulacağı sorusu alıyor. Seyirciden de o sığınma evinin bir lösemi hastanesinden daha gerekli olup olmadığına karar vermesi bekleniyor.

Sığınma evinin bulunduğu araziye lösemi hastanesi yaptırmak isteyen girişimci, Mine’yi Tarık’ın evde içki içerken çekilmiş fotoğraflarını yayımlamakla tehdit ediyor ve Mine, Tarık’ın yeniden içki içmeye başladığını bu şekilde öğreniyor. Böylece sığınma evinin kapanması, sanki hastanenin yapılabilmesi için yerine getirilmesi gereken bir koşulmuş gibi sunuluyor. Peki bu iki ihtiyaç niçin aynı arsaya mahkûm ediliyor? Sığınma evinin kapanmasına kim karar veriyor, hastane için bu araziyi kim tahsis edecek, başka bir yer ya da kaynak ihtimali hangi kararla ortadan kalkmış? Oyunun politik olarak en fazla söz söyleyebileceği yer burası olduğu halde oyun sahte bir etik ikilem yaratmayı tercih ediyor; devletin, yerel siyasetin ve kamusal kaynakların sorunun kaynağı olarak payları belirsizleştikçe geriye bir girişimcinin elindeki fotoğraflar kalıyor.

Bu hikâye Türkiye’de izlenince bu sorun daha çok göze batıyor. Mor Çatı’nın 2025 faaliyet raporu, kayyum atamalarının ardından kadın danışma merkezleriyle sığınma evlerinin kapatılmasını, kadınların şiddetten korunmasını sağlayacak kurumlara yönelik siyasi müdahalelerle birlikte ele alıyor. Ankara’da ise bağışlarla kurulan LÖSANTE’nin tam ruhsat talebi Kasım 2025’te Meclis gündemine geliyor. Ocak 2026’da basına yansıyan açıklamaya göre hastanenin 400 yatağından 200’ü için kullanım izni var. Biri kadınların şiddetten uzak yaşayabilmesi, öteki daha fazla hastanın tedaviye erişebilmesi için yürütülen iki mücadelede de kamu otoritesinin hangi yetkiyi nasıl kullandığı belirleyici olurken, oyunda bu yetkinin sahipleri silikleşince seyirciden, kadınların güvenliği ile hastaların tedavisi arasında bir tercih yapılması gerektiğini kabul etmesi bekleniyor. Üstelik arsa meselesi, oyunun Türkiye’de bu hikâyeyi anlatırken üzerine en çok söz söyleyebileceği meselelerden biri. Kentsel dönüşüm adı altında insanların yıllardır oturdukları evlerden çıkarıldığı, bir imar değişikliğiyle birilerinin servetine servet katıldığı bir ülkede, oyun, bütün bu ilişkiler içinden şantajcı olarak sığınma evini yıktırıp araziye lösemi hastanesi yaptırmak isteyen bir kişiyi bulup çıkarıyor. Bu durum, sahte bir etik ikilem yaratmaya çalışmakla kalmıyor, politik olanın da üstünü örtmeye çalışmak anlamına geliyor. Politik olanı ele alma imkânı, şantajın nasıl savuşturulacağına dair uyandırılan merak içinde kayboluyor.

Oyunda şantajın nasıl savuşturulduğuna baktığımızda, yazının başındaki yas meselesine de geri dönülüyor. Mine, şantaja boyun eğmemek için, katıldığı canlı yayında kocasının alkol problemini bizzat açıklayarak -başkasının- mahremini anlatıyor. El kesesinden cömertlik olarak görülebilecek ve sanırım olayların bir gün içinde bitmesi gerektiği için Tarık’la konuşmadan gerçekleştirdiği bu hamlenin neyi değiştirdiği sorusu ise cevap bulamıyor. Kadın sığınma evinin varlık mücadelesi siyaset kurumunun; travmatik öznelerin varlık mücadelesi evlilik kurumunun dışında bırakılmaya devam ediyor. Çünkü bu ifşanın evlilik içindeki sarsıntısını görmek için döndüğümüz akşam yemeğinde bile, usulen gerçekleşen kısa bir tartışmanın biçimsel tansiyonundan sonra her şey gündelik sofra muhabbetinin içinde çözünüp gidiyor. Konuşulması gereken hiçbir şeyin konuşulmuyor, konuşulamayan her şey, yerli yerinde duruyor. Bu son sahne, oyunun bütününe sinen siyasetsizliğin ve kamusal tıkanıklığın mahrem alandaki minyatürüne dönüşüyor.

Magda Willi’nin dekoru, Cem Yılmazer’in ışığı, Sylvain Jacques’ın müziği ve Sébastien Dupouey’nin videosu oyunun anlatım imkânlarını derinleştirmiyor. Ekranlarda beliren sokak görüntüleri günün zamanını taşıyor, müzik çok nadiren kullanılıyor ve neredeyse sadece oyunu dört parçaya bölmek için devreye giren ışıkla birlikte kullanılıyor ve onun dışında duyulmuyor. Işık ve ses-müziğin sahnelerin ve karakterlerin kendi içindeki ritimlerine, dillerine nasıl katıldığını takip etmek zor. Timuçin Esen ve Funda Eryiğit, Mine ve Tarık dışındaki karakterlere geçişleri karaktere, malzemeye ve mekâna yüksek bir hakimiyet ve uyumla gerçekleştiriyor; karakterleri ufak ses ve beden jestleriyle hızla işaretleyerek tanınır hale getiriyor. Fakat oyunun tercih edilen zaman politikası ve ritmi, oyunculuk açısından da çok zaman statik ve sarkan bir sahne kompozisyonuna neden oluyor.

Oyun tanıtımında oyunun ara hariç 120 dk olduğu söyleniyor. Benim DasDas’ta izlediğim temsil 20.40’ta başladı, arayla birlikte 23.30’da bitti. Oyunla ilgili süre bilgilendirmelerinin, hele oyun ulaşımın pek çok kişi için hiç de kolay olmadığı bir mekânda gerçekleşecek ve gece yarısına yakın bir zamanda bitecekse doğru yapılması gerektiğini de asgari saygının gereği olduğunu düşünüyorum.

Berlin’de bu oyunla iki Tatort oyuncusunun sahnede yeniden buluşmasını Peter Laudenbach, kültürel destek kesintileri karşısında yıldızlara yaslanan bir tiyatro anlayışının işareti gibi, tiyatroların seyirci ilgisini güvenceye almak için tanınmış isimlere daha fazla yaslanacağı bir dönemin habercisi olarak yorumlamıştı. Türkiye’de benzer bir tiyatro anlayışı yıllardır bir mesele olarak önümüzde. Değişim / Dönüşüm, bir de yönetmenin adıyla birlikte “tarihi bir buluşma” vurgusuyla sunuluyor. Buluşuyoruz ve konuşulacak hiçbir şeyi konuşmadan ayrılıyoruz. 

Tiyatro Tiyatro Dergisi

Paylaş.

Yazarın bütün yazıları için: Esra Dicle

Yanıtla