Fransız tiyatro yazarı ve yönetmeni Pascal Rambert, Uruguay’ın köklü tiyatro kurumu Comedia Nacional’in bütün oyuncularını bir araya getirdiği yeni oyunu El teatro (Tiyatro) ile sahneye döndü. Gerçek bir oyuncunun topluluktan ayrılışını çıkış noktası olarak alan yapım, tiyatronun kolektif hafızasını, oyuncular arasındaki ilişkileri ve birlikte üretmenin çelişkilerini ele alıyor. 9 Ekim’de Montevideo’da prömiyer yapan oyun, kurmaca ile gerçeklik arasındaki sınırları araştırıyor.
Çağdaş Fransız tiyatrosunun önemli temsilcilerinden Pascal Rambert, yeni oyununu Uruguay’ın 1947’de kurulan ve ülkenin en köklü tiyatro kurumlarından biri olan Comedia Nacional için yazdı. Montevideo’nun tarihî Teatro Solís sahnesinde gerçekleştirilen yapım, topluluğun bütün kadrosunu aynı oyunda buluşturması bakımından da dikkat çekiyor.
Oyunun merkezinde, uzun yıllardır birlikte çalışan oyuncuların bir kutlama için bir araya gelmesi bulunuyor. Hazırlıklar ilerledikçe geçmişte yaşanan aşklar, kırgınlıklar, kıskançlıklar ve çatışmalar gün yüzüne çıkıyor. Birlikte geçirilen yılların yarattığı yakınlık kadar, bu ortak tarihin içinde birikmiş gerilimler de görünür hale geliyor. Hikayenin çıkış noktasını ise gerçek bir olay oluşturuyor: Comedia Nacional’in yaklaşık otuz yıllık oyuncusu Alejandra Wolff’un topluluktan ayrılması. Rambert, kurumun sanat yönetmeni José Miguel Onaindia’dan bu ayrılığı öğrendiğinde, vedayı oyunun merkezine yerleştirmeye karar vermiş. Ancak El teatro, Wolff’un yaşamını anlatan biyografik bir oyun değil. Sanatçı, bir oyuncunun topluluktan ayrılışını, geride kalanların kendi geçmişleriyle ve birbirleriyle yüzleşmelerine imkan veren dramatik bir durum olarak kullanıyor. Böylece bireysel bir veda, bir tiyatro topluluğunun ortak hafızasını sorguladığı kolektif bir hesaplaşmaya dönüşüyor.
Rambert’in çalışma yöntemi, oyunun kendisi kadar dikkat çekici. Yönetmen, metni hazırlarken oyunculardan kendi yaşamlarına ilişkin hikayeler, anılar ve deneyimler göndermelerini istemiş. Ancak bunları belgesel tiyatro yaklaşımıyla doğrudan sahneye taşımamış. Uruguay gazetesi El Paíse verdiği söyleşide Rambert, oyuncuların kişisel hikayelerinin kendisi için bir başlangıç malzemesi olduğunu, yazma sürecinde bu malzemeyi dönüştürerek yeni bir kurmaca oluşturduğunu anlatıyor. Rambert’in tiyatro anlayışında oyuncu, önceden tamamlanmış bir metni yorumlayan kişi olmaktan çok, metnin ortaya çıkışını belirleyen yaratıcı bir unsur. Yazar, oyuncuların bedenlerinden, seslerinden, kişiliklerinden ve aralarındaki ilişkilerden hareketle yazıyor. El teatro da bu yaklaşımın yeni bir örneği. Sahnedeki karakterler gerçek oyuncuların birebir karşılıkları değil; ancak oyuncuların kişisel deneyimleri, topluluğun ortak geçmişi ve kurumsal hafızası kurmacanın oluşumunda belirleyici rol oynuyor.
El teatro, Rambert’in 2018’den bu yana farklı ülkelerde geliştirdiği Theater Project adlı uluslararası çalışmalar dizisinin bir parçası. Proje kapsamında Rambert, farklı ülkelerin tiyatro topluluklarıyla çalışarak her kurumun kendi tarihinden, oyuncularından ve ilişkilerinden hareket eden özgün oyunlar hazırlıyor. Daha önce Fransa’daki Comédie-Française, Portekiz’deki Teatro Nacional D. Maria II, Romanya’daki Timișoara Alman Devlet Tiyatrosu ve Hırvatistan’daki Rijeka Ulusal Tiyatrosu gibi kurumlarla benzer çalışmalar gerçekleştirdi.
Bu yaklaşımda tiyatro topluluğu yalnızca bir oyunu sahneleyen organizasyon değil, kendisi de araştırmanın konusu haline geliyor. Oyuncuların yıllar içinde geliştirdikleri çalışma alışkanlıkları, aralarındaki dayanışma ve çatışmalar, kurumun tarihi ve toplumsal çevresi dramatik malzemeye dönüşüyor.
Oyunun önemli dramaturjik özelliklerinden biri de topluluğun kendi tarihini, ülkenin kültürel hafızasıyla ilişkilendirmesi. Yapımda Isidore Ducasse, Jules Supervielle, Jules Laforgue, Mario Benedetti ve Ida Vitale gibi Uruguay edebiyatıyla ilişkili isimlere göndermeler bulunuyor. Böylece bir tiyatro topluluğunun kişisel ve kurumsal hikayesi, daha geniş bir kültürel tarihle ilişkilendiriliyor.
(Derleyen: Metin Göksel)
